Το Έπος του 1940 και η ευθύνη του πολίτη σήμερα

Του Δημήτρη Παναγιωτόπουλου
καθηγητής Αθλητικού Δικαίου του Πανεπιστημίου Αθηνών, Δικηγόρος και επίτιμος Πρόεδρος της International Association of Sports Law (IASL). Είναι Μέλος του ΠΣ του Κινήματος Ελπίδα για τη Δημοκρατία

28 Οκτωβρίου 2026

Ογδόντα έξι χρόνια μετά την 28η Οκτωβρίου 1940, τιμούμε εκείνους που υπερασπίστηκαν την ελευθερία της Ελλάδας και αναλογιζόμαστε τη δική μας ευθύνη απέναντι στην πατρίδα. Η απόσταση του χρόνου μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε καλύτερα το μέγεθος της δοκιμασίας τους. Μας υποχρεώνει, επίσης, να αναρωτηθούμε τι περιεχόμενο δίνουμε σήμερα στην ανεξαρτησία, στην αξιοπρέπεια και στη δημοκρατική ζωή.

Τα ξημερώματα της 28ης Οκτωβρίου, ο Ιωάννης Μεταξάς απέρριψε το ιταλικό τελεσίγραφο. Ακολούθησε η εισβολή της φασιστικής Ιταλίας από το αλβανικό έδαφος. Η άρνηση εκείνης της νύχτας έγινε συλλογική απόφαση αντίστασης. Στο μέτωπο της Ηπείρου και της Πίνδου, ο ελληνικός στρατός απέκρουσε την επίθεση και πέρασε στην αντεπίθεση. Η υπεράσπιση της χώρας στηρίχθηκε στη στρατιωτική προετοιμασία, στην αντοχή των μαχητών και στην κινητοποίηση της κοινωνίας.

Πίσω από τη λέξη «έπος» υπάρχουν άνθρωποι με όνομα, οικογένεια, φόβο και προσδοκίες. Ο στρατιώτης που άντεχε στο χιόνι, η γυναίκα που μετέφερε εφόδια στα βουνά, οι οικογένειες που περίμεναν ένα γράμμα από το μέτωπο. Η θυσία τους αποκτά το πραγματικό της μέγεθος όταν θυμόμαστε ότι αγαπούσαν τη ζωή και κλήθηκαν να τη διακινδυνεύσουν. Σε αυτούς οφείλουμε μια μνήμη με γνώση και σεβασμό, απαλλαγμένη από τη συνήθεια της εύκολης εξύμνησης.

Η γερμανική εισβολή, την άνοιξη του 1941, και η Κατοχή που ακολούθησε έφεραν νέα δεινά. Η πείνα, οι εκτελέσεις, η καταστροφή ολόκληρων κοινοτήτων και η εξόντωση των Ελλήνων Εβραίων αποτελούν αναπόσπαστο μέρος αυτής της ιστορίας. Μέσα σε εκείνες τις συνθήκες αναπτύχθηκε η Εθνική Αντίσταση. Άνθρωποι διαφορετικών πολιτικών αφετηριών αγωνίστηκαν για την απελευθέρωση. Τους τιμούμε με επίγνωση και των συγκρούσεων που σημάδεψαν την εποχή. Η ιστορική αλήθεια αντέχει την πολυπλοκότητα· η εθνική αυτογνωσία τη χρειάζεται.

Η επέτειος έχει ιδιαίτερη σημασία για τη σχέση πατριωτισμού και δημοκρατίας. Το 1940 η Ελλάδα βρισκόταν υπό δικτατορικό καθεστώς. Η υπεράσπιση της εθνικής ελευθερίας από τον λαό μας δεν αίρει αυτό το γεγονός ούτε δικαιώνει την κατάργηση των πολιτικών ελευθεριών. Μας επιτρέπει, όμως, να διακρίνουμε καθαρά το διαρκές ζητούμενο: μια πατρίδα ανεξάρτητη, της οποίας οι πολίτες συμμετέχουν ελεύθερα στον καθορισμό της κοινής τους ζωής.

Εδώ συναντάται το νόημα του ΟΧΙ με το πρόβλημα της εξουσίας. Έχω χαρακτηρίσει την εξουσία που αποκόπτεται από την κοινωνία «εμόν παίγνιον» στο βιβλίο μου Πολιτικής Εγκώμιον (2019). Η έκφραση αποδίδει την ιδιοποίηση ενός δημόσιου λειτουργήματος από όσους θεωρούν ότι τους ανήκει. Όταν ο πολίτης αντιμετωπίζεται ως εκλογικό ακροατήριο, όταν η δημόσια ευθύνη υποχωρεί μπροστά στην κομματική σκοπιμότητα, η δημοκρατία χάνει το ουσιαστικό της περιεχόμενο. Η ψήφος παραμένει θεμελιώδης, αλλά χρειάζεται να συνοδεύεται από διαρκή έλεγχο και δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής.

Για τον λόγο αυτό, η επιστροφή στην Πολιτική προϋποθέτει θεσμούς που δίνουν χώρο στον πολίτη. Απαιτεί διαφάνεια στη διαχείριση του δημόσιου χρήματος, αιτιολόγηση των αποφάσεων και λογοδοσία εκείνων που τις λαμβάνουν. Απαιτεί δικαιοσύνη που απονέμεται έγκαιρα και με ίσους όρους. Η κοινότητα, ο δήμος, οι συλλογικοί φορείς μπορούν να γίνουν τόποι όπου η γνώμη του ανθρώπου έχει συνέπειες στη δημόσια πράξη. Εκεί η λαϊκή κυριαρχία αποκτά καθημερινό περιεχόμενο.

Σήμερα, η ανεξαρτησία συνδέεται και με τη δυνατότητα μιας χώρας να στηρίζει τη ζωή των ανθρώπων της. Η παραγωγή, η επιστημονική γνώση, η επάρκεια βασικών υποδομών και η αξιοποίηση των δυνατοτήτων των νέων της επηρεάζουν την ελευθερία των επιλογών της. Χρειάζεται να μπορούμε να συζητούμε αυτές τις προϋποθέσεις με στοιχεία και σχέδιο. Οι διεθνείς συνεργασίες οφείλουν να υπηρετούν την ασφάλεια και την ευημερία της χώρας, με δημοκρατικό έλεγχο των δεσμεύσεων που αναλαμβάνονται στο όνομά της.

Ανάλογη προσοχή χρειάζεται ο δημόσιος λόγος. Στην ψηφιακή επικοινωνία, η ταχύτητα μιας είδησης μπορεί να προηγείται της εξακρίβωσής της. Η τεχνητή νοημοσύνη διευρύνει τις δυνατότητες της γνώσης, ενώ καθιστά ακόμη πιο αναγκαίο τον έλεγχο της προέλευσης και της αξιοπιστίας του περιεχομένου. Η ελεύθερη κρίση χρειάζεται παιδεία, χρόνο και πρόσβαση σε τεκμηριωμένη ενημέρωση. Ο πολίτης πρέπει να μπορεί να διαφωνεί χωρίς να γίνεται στόχος διαπόμπευσης και να ακούει χωρίς να παραδίδει την κρίση του σε όποιον φωνάζει περισσότερο.

Ο πατριωτισμός που αναδύεται από την εμπειρία του 1940 έχει πανανθρώπινη διάσταση. Η υπεράσπιση της δικής μας ελευθερίας μάς δεσμεύει να σεβόμαστε την ελευθερία των άλλων λαών. Η απόρριψη της εισβολής και της κατοχής, η προστασία των αμάχων και η καταδίκη του ρατσισμού χρειάζονται συνέπεια. Η φιλία ανάμεσα στους λαούς μπορεί να στηριχθεί στον αμοιβαίο σεβασμό, χωρίς λήθη των εγκλημάτων και χωρίς κληρονομικό μίσος προς τις επόμενες γενιές.

Έχουμε, τέλος, χρέος απέναντι στους νεότερους. Να τους δώσουμε πρόσβαση στις μαρτυρίες, στα αρχεία και στους τόπους της ιστορικής μνήμης. Να ακούσουμε τις ερωτήσεις τους, ακόμη κι όταν μας δυσκολεύουν. Και να φροντίσουμε ώστε η χώρα που τους παραδίδουμε να τους προσφέρει χώρο να εργαστούν, να δημιουργήσουν και να συμμετάσχουν. Η επίκληση της θυσίας των προηγούμενων γενεών αποκτά αξιοπιστία όταν συνοδεύεται από φροντίδα για τη ζωή των επόμενων.

Σε παλαιότερο επετειακό κείμενό μου έγραφα: «Γιατί εμείς γιορτάζουμε για να έχει ο καθένας μνήμη των περασμένων, αντίληψη του τι συμβαίνει στο παρόν για να μπορεί να στέκεται με θάρρος στο μέλλον». Αυτή η σύνδεση της μνήμης με την κρίση και την ευθύνη εξακολουθεί να με εκφράζει. Η ιστορική γνώση μάς βοηθά να αναγνωρίζουμε τον αυταρχισμό και να υπερασπιζόμαστε την ελευθερία μέσα στις συνθήκες της δικής μας εποχής.

Σήμερα, 28 Οκτωβρίου 2026, η τιμή προς τους μαχητές του 1940 και τους αγωνιστές της Αντίστασης μάς καλεί σε συγκεκριμένη ευθύνη. Να υπερασπιζόμαστε την πατρίδα με γνώση των αναγκών της, να ελέγχουμε την εξουσία και να στεκόμαστε δίπλα στον άνθρωπο που αδικείται. Ο καθένας από τη θέση του, με τις πράξεις και τις επιλογές του. Έτσι μπορούμε να κρατήσουμε τη μνήμη ζωντανή στην κοινή μας ζωή και να φανούμε αντάξιοι της ελευθερίας που κληρονομήσαμε. 

Σημείωση για το κείμενο

Το άρθρο αποτελεί νέα, εμπλουτισμένη επεξεργασία δύο παλαιότερων κειμένων του συγγραφέα: «Το έπος του ’40 και η αντίσταση του ελληνικού λαού» (Ελληνική Γνώμη, 28.10.2013), που βασίζεται σε πανηγυρικό λόγο στον Δήμο Ιλίου το 2006, και «Η εξουσία, Εμόν Παίγνιον» (Νέα Πολιτική), αποσπάσματος από το βιβλίο Πολιτικής Εγκώμιον, εκδόσεις Ηρόδοτος, 2019. Η αυτούσια επετειακή φράση προέρχεται από το πρώτο κείμενο. Οι συνδέσεις με τη σημερινή δημόσια ζωή αποτελούν θέσεις του παρόντος άρθρου.

Για το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, την πολεμική προπαρασκευή και την απόρριψη του ιταλικού τελεσιγράφου, βλ. Ίδρυμα Μείζονος Ελληνισμού, «Η δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά, 1936–1940».

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ