Άρθρο γνώμης: «Δεν αρκεί να αλλάξουν οι κυβερνήσεις – Πρέπει να αλλάξει η Πολιτεία»…

Δημήτρης Π. Παναγιωτόπουλος – Καθηγητής – Δικηγόρος – Συγγραφέας

Από τα Τέμπη στη Δημοκρατική Αναγέννηση και την Αναθέσμιση

Η κρίση που αποκαλύπτει το θεσμικό πρόβλημα

Τα Τέμπη δεν αποτελούν μόνο μια εθνική τραγωδία που ζητά δικαιοσύνη. Αποτελούν ένα γεγονός που έφερε στην επιφάνεια ένα βαθύτερο πρόβλημα: τη σχέση του πολίτη με τους θεσμούς και, τελικά, την εμπιστοσύνη του προς  την Πολιτεία.

Όταν μια κοινωνία, ύστερα από μια τόσο μεγάλη τραγωδία, αισθάνεται ότι δεν έχει λάβει όλες τις απαντήσεις που δικαιούται, το ζήτημα υπερβαίνει την απόδοση συγκεκριμένων ευθυνών και γίνεται ζήτημα θεσμικό. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται και λειτουργεί η διοίκηση, η πολιτική εξουσία, η Δικαιοσύνη και οι μηχανισμοί ελέγχου και λογοδοσίας. Αφορά, επομένως, την ίδια την ποιότητα της Δημοκρατίας.

Πέραν τούτων, το ερώτημα είναι βαθύτερο: μπορεί η Ελλάδα να συνεχίσει να λειτουργεί με τους ίδιους θεσμικούς μηχανισμούς και συγχρόνως να ζητά από τον πολίτη να τους εμπιστεύεται;

Τα Τέμπη θέτουν ένα ερώτημα που υπερβαίνει την επικαιρότητα και επιβάλλουν να δούμε τη λειτουργία της Πολιτείας όχι ως άθροισμα επιμέρους αστοχιών, αλλά ως συνολικό θεσμικό ζήτημα;

Από την οργή στην πολιτειακή αυτογνωσία

Η κοινωνική οργή είναι κατανοητή. Δεν μπορεί όμως να αποτελεί από μόνη της πολιτική πρόταση. Η Δημοκρατία οφείλει να μετατρέπει την οργή σε γνώση, τη γνώση σε θεσμική αλλαγή και τη θεσμική αλλαγή σε ορθή  λειτουργία της Πολιτείας.

Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο ποιος ευθύνεται μετά από ένα γεγονός. Είναι γιατί οι θεσμοί δεν μπόρεσαν να προλάβουν, να ελέγξουν, να διορθώσουν και να αποδώσουν ευθύνες με τρόπο που να πείθει την κοινωνία.

Εδώ βρίσκεται η ουσία της πολιτειακής αυτογνωσίας. Μια ώριμη Δημοκρατία δεν αναζητεί μόνο τους υπαίτιους μετά την καταστροφή. Εξετάζει τα εργαλεία με τα οποία ασκείται η εξουσία, ελέγχεται η διοίκηση, προστατεύεται ο πολίτης και αποδίδεται η ευθύνη. Και όταν διαπιστώνει ότι αυτά τα εργαλεία δεν επαρκούν, τα αναθεωρεί. Αυτό είναι το πρώτο βήμα προς την Αναθέσμιση.

Η Μεταπολίτευση ως δημοκρατική κατάκτηση και ως αφετηρία νέας ωρίμανσης

Η Μεταπολίτευση υπήρξε μεγάλη δημοκρατική κατάκτηση. Η εδραίωση του κοινοβουλευτισμού και η κατοχύρωση των δικαιωμάτων των πολιτών δημιούργησαν ένα σημαντικό δημοκρατικό κεκτημένο, μέσα στο ιστορικά μεταβαλλόμενο πεδίο της λαϊκής κυριαρχίας. Ακριβώς όμως επειδή η Δημοκρατία είναι ζωντανός θεσμός, δεν μπορεί να θεωρείται ολοκληρωμένη και αμετάβλητη. Οι θεσμοί χρειάζονται διαρκή δημοκρατικό επανέλεγχο, ώστε να υπηρετούν την κοινωνία και όχι να αυτονομούνται από αυτήν.

Όμως η ιστορική επιτυχία δεν σημαίνει θεσμική ακινησία. Οι θεσμοί, επειδή υπηρετούν μια κοινωνία που μεταβάλλεται, χρειάζονται διαρκή επανεξέταση. Η συγκέντρωση της εξουσίας, η απόσταση ανάμεσα στον πολίτη και στα κέντρα λήψης αποφάσεων, οι αδυναμίες της διοίκησης, οι καθυστερήσεις της Δικαιοσύνης και η κρίση εμπιστοσύνης που εντάθηκε μετά την οικονομική κρίση και την περίοδο 2010–2015 δείχνουν ότι η Δημοκρατία μας χρειάζεται μια νέα φάση θεσμικής ωρίμανσης.

Το δημοψήφισμα του 2015, η μακρά μνημονιακή περίοδος και, αργότερα  η περίοδος οικονομικής επιτροπείας, οι υποκλοπές, τα Τέμπη και οι πρόσφατες υποθέσεις  του ΟΠΕΚΕΠΕ που δοκιμάζουν την αξιοπιστία των μηχανισμών του κράτους δεν είναι τα ίδια γεγονότα. Συνδέονται, όμως, με ένα κοινό ερώτημα: πόσο πραγματικά αισθάνεται ο πολίτης ότι συμμετέχει, γνωρίζει και ελέγχει τη λειτουργία της Πολιτείας; Το ερώτημα αυτό δεν ανήκει σε μία παράταξη. Αφορά ολόκληρη τη χώρα.

Η Δημοκρατία αρχίζει στην κάλπη, αλλά δεν τελειώνει εκεί

Η Δημοκρατία αρχίζει στις εκλογές, αλλά δεν τελειώνει στην κάλπη. Ο πολίτης δεν μπορεί να είναι μόνο ψηφοφόρος, οφείλει να είναι φορέας της ίδιας της Πολιτείας.

Αυτό σημαίνει δικαίωμα στη γνώση, συμμετοχή στη δημόσια ζωή, δυνατότητα ελέγχου, αξίωση λογοδοσίας και πραγματική πρόσβαση στη Δικαιοσύνη. Η δημόσια εξουσία δεν μπορεί να θεωρεί την κοινωνία απλό αποδέκτη αποφάσεων. Η κοινωνία πρέπει να αποτελεί ενεργό παράγοντα της δημοκρατικής λειτουργίας.

Από αυτή την αντίληψη προκύπτει και η ανάγκη να συζητήσουμε την έννοια του Συνταγματικού Δικαιώματος στην Αλήθεια. Η αλήθεια δεν είναι απλώς ηθική απαίτηση. Είναι προϋπόθεση δημοκρατικής εμπιστοσύνης. Όταν ο πολίτης δεν μπορεί να γνωρίζει τι συνέβη, ποιος αποφάσισε, ποιος ελέγχθηκε και ποιος λογοδοτεί, τότε ακόμα και η αντιπροσωπευτική Δημοκρατία αποδυναμώνεται.

Κατά συνέπεια η δημοκρατική νομιμοποίηση δεν εξαντλείται,  στη διαδικασία της εκλογής, παρά συνεχίζεται καθημερινά μέσα από τη διαφάνεια, τον έλεγχο και τη συμμετοχή.

Αναθέσμιση: επαναθεμελίωση των θεσμών

Σε αυτό ακριβώς το σημείο βρίσκεται η έννοια της Αναθέσμισης, την οποία επεξεργάζομαι επί πολλά χρόνια.

Αναθέσμιση δεν σημαίνει κατάργηση των θεσμών. Σημαίνει επαναθεμελίωση και επαναπροσδιορισμό τους, ώστε να αποκατασταθεί η δημοκρατική τους αποστολή. Σημαίνει να εξετάσουμε ξανά τη σχέση ανάμεσα στον πολίτη, την κοινωνία και την εξουσία.

Η Αναθέσμιση, με αυτή την έννοια, δεν είναι μια απλή μεταβολή οργανωτικών σχημάτων. Είναι αλλαγή της ίδιας της λογικής με την οποία νοείται η εξουσία: από την εξουσία που διοικεί τον πολίτη στην εξουσία που αντλεί τη νομιμοποίησή της από τον ενεργό πολίτη και λογοδοτεί απέναντί του.

Δεν χρειαζόμαστε περισσότερη εξουσία. Χρειαζόμαστε εξουσία καλύτερα οργανωμένη, κατανεμημένη και ελεγχόμενη θεσμικά από τους πολίτες.

Δεν χρειαζόμαστε κανόνες για τους κανόνες. Χρειαζόμαστε κανόνες που λειτουργούν, εφαρμόζονται, προστατεύουν τον πολίτη και υπηρετούν το δημόσιο και εθνικό συμφέρον.

Και δεν χρειαζόμαστε έναν πολίτη που απλώς παρακολουθεί, αλλά θέλουμε τον πολίτη ως ενεργό μόριο της Πολιτείας.

Η Αναθέσμιση, επομένως, δεν είναι σύνθημα της συγκυρίας. Είναι πρόταση για έναν διαφορετικό τρόπο οργάνωσης της δημοκρατικής ζωής στον τόπο μας  .

Από το κράτος ως μηχανισμό στην Πολιτεία, το κοινόν των πολιτών

Η διάκριση ανάμεσα στο κράτος και την Πολιτεία είναι κρίσιμη. Το κράτος είναι ο μηχανισμός μέσω του οποίου οργανώνεται και ασκείται δημόσια εξουσία. Η Πολιτεία, όμως, είναι ευρύτερη: είναι η οργανωμένη δημοκρατική κοινωνία, στην οποία ο πολίτης δεν αποτελεί αντικείμενο διοίκησης αλλά συστατικό της ίδιας της πολιτειακής υπόστασης.

Γι’ αυτό η θεσμική αναγέννηση δεν μπορεί να γίνει μόνο από το κέντρο. Χρειάζεται αποκέντρωση και εξουσία στην Κοινότητα, ώστε να αναπτυχθεί η Δημοκρατία της Κοινότητας και, μέσω αυτής να οδηγηθεί στην Πολιτεία.

Δήμος, Νομαρχία  και κοινότητα πρέπει να έχουν πραγματικές αρμοδιότητες, πόρους και ευθύνη. Η αποκέντρωση δεν είναι απλώς διοικητική τεχνική, αλλά δημοκρατική επιλογή εξουσίας των πολιτών στις κοινότητες .

Όσο η εξουσία απομακρύνεται από τον πολίτη, τόσο μεγαλώνει η απόσταση ανάμεσα στη νομιμότητα και τη δημοκρατική εμπειρία. Όσο πλησιάζει στον πολίτη και συνοδεύεται από ευθύνη και έλεγχο, τόσο η κοινωνία αποκτά πραγματική συμμετοχή.

Η Αναθέσμιση στην καθημερινή ζωή

Η θεσμική αλλαγή δεν μπορεί να παραμείνει σε αφηρημένες διακηρύξεις. Οφείλει να αγγίξει την καθημερινή ζωή του πολίτη.

Στη Δικαιοσύνη σημαίνει ανεξαρτησία, αποτελεσματικότητα, ταχύτητα και πραγματική πρόσβαση. Στην Παιδεία σημαίνει ένα σχολείο που δεν αντιμετωπίζει τον νέο άνθρωπο μόνο ως υποψήφιο εξετάσεων, αλλά ως αυριανό πολίτη με γνώση, κρίση και δημοκρατική συνείδηση.

Στην Εργασία και το Ασφαλιστικό σημαίνει αξιοπρέπεια, κοινωνική αλληλεγγύη και δικαιοσύνη μεταξύ των γενεών. Στην παραγωγή σημαίνει να ξαναδώσουμε αξία στην Ελληνική Γη, στον πρωτογενή τομέα, στην τοπική οικονομία, στη μεταποίηση, στη γνώση και στην παραγωγική δημιουργία.

Και στον Αθλητισμό, έναν χώρο που γνωρίζω ιδιαίτερα μέσα από τη μακρόχρονη επιστημονική και δικηγορική μου δραστηριότητα, σημαίνει να τον αντιμετωπίσουμε ως κοινωνικό και δημοκρατικό θεσμό και όχι μόνο ως αγορά και θέαμα.

Η Αναθέσμιση, επομένως, δεν είναι θεωρία έξω από τη ζωή. Είναι τρόπος να ξαναδούμε τους θεσμούς από τη σκοπιά της καθημερινής εμπειρίας του πολίτη.

Η θεωρία που γεννήθηκε μέσα από μια μακρά συγγραφική διαδρομή

Η έννοια της Αναθέσμισης δεν εμφανίστηκε στη σημερινή πολιτική συγκυρία. Αποτελεί συνέχεια μιας μακράς συγγραφικής και επιστημονικής διαδρομής.

Από τη «Φιλοσοφία στο Ιστορικό και Κοινωνικό Επίπεδο» του 1985, όπου η αναζήτηση κινήθηκε γύρω από τον άνθρωπο, την Ιστορία και την κοινωνία, στην «Αναθέσμιση τώρα – Δημοκρατία της Κοινότητας» του 2011, η σκέψη μετακινήθηκε προς τον θεσμό και τη δημοκρατική οργάνωση της κοινωνίας.

Στο «Αθάνατο ’21» του 2016, η ιστορική μνήμη και η εθνική συγκρότηση αποτέλεσαν πεδίο προβληματισμού. Στο «Πολιτικής Εγκώμιον» του 2019, η πολιτική αναδείχθηκε ως αντικείμενο ευρύτερου θεωρητικού και κοινωνικού στοχασμού. Και στη «Σύγχρονη Ελληνική Πολιτεία» του 2023, η αναζήτηση προχώρησε προς τη θεσμική ανασυγκρότηση της Πολιτείας.

Αν υπάρχει ένα κοινό νήμα σε αυτή τη διαδρομή, είναι η προσπάθεια να κατανοηθεί η σχέση ανθρώπου, κοινωνίας, εξουσίας και θεσμού.

Η σημερινή πολιτική συμβολή μου δεν είναι εγκατάλειψη της ακαδημαϊκής διαδρομής. Είναι η πρακτική της συνέχεια: η προσπάθεια η γνώση να μετατραπεί σε δημόσιο διάλογο, η θεωρία σε θεσμική πρόταση και η επιστημονική εμπειρία σε υπηρεσία της κοινωνίας και της πατρίδας.

Από την αλλαγή κυβέρνησης στην οδό για την Πολιτεία

Η Ελλάδα έχει γνωρίσει πολλές κυβερνητικές αλλαγές. Αυτό είναι φυσιολογικό στοιχείο της κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Όμως η εναλλαγή των κυβερνήσεων δεν αρκεί όταν οι βασικοί μηχανισμοί του κράτους παραμένουν ίδιοι.

Το ερώτημα δεν είναι δηλαδή  ποιος θα διαχειριστεί καλύτερα το σημερινό κράτος. Είναι αν μπορούμε να δημιουργήσουμε ένα κράτος που θα λειτουργεί διαφορετικά, ως μηχανισμός μιας Πολιτείας με κέντρο τον πολίτη και την εξουσία του Πολίτη που οδηγεί στην Πολιτεία.

Ένα κράτος που θα προλαμβάνει αντί να θεραπεύει εκ των υστέρων. Που θα ελέγχει την εξουσία αντί να την αφήνει ανεξέλεγκτη. Που θα θεωρεί την πρόσβαση του πολίτη στην αλήθεια αυτονόητο δημοκρατικό δικαίωμα και ουσιαστικό εργαλείο συμμετοχής.

Αυτό είναι το περιεχόμενο της Δημοκρατικής Αναγέννησης.

Τα Τέμπη ως αφετηρία θεσμικής αυτογνωσίας

Τα Τέμπη δεν πρέπει να μείνουν μόνο σύμβολο οδύνης. Μπορούν και πρέπει να γίνουν αφετηρία θεσμικής αυτογνωσίας.

Η χώρα χρειάζεται να κοιτάξει κατάματα τις αδυναμίες της και να μην αρκεστεί στην προσωρινή πολιτική διαχείριση μιας κρίσης. Χρειάζεται να αναζητήσει τι πρέπει να αλλάξει ώστε το κράτος, ως μηχανισμός της Πολιτείας, να λειτουργεί με μεγαλύτερη διαφάνεια, πρόληψη, ευθύνη και λογοδοσία.

Από αυτή την άποψη, η Δημοκρατική Αναγέννηση δεν είναι σύνθημα. Είναι πολιτική και θεσμική κατεύθυνση:

Τέμπη → κρίση εμπιστοσύνης → θεσμική αυτογνωσία → Αναθέσμιση → ενεργός Πολίτης.

Αυτή η αλυσίδα μπορεί να αποτελέσει τη βάση μιας νέας πολιτικής συζήτησης για την Ελλάδα.

Η πολιτική ως ευθύνη απέναντι στην πατρίδα

Η συμμετοχή στον δημόσιο βίο έχει νόημα όταν δεν περιορίζεται στη διεκδίκηση θέσεων αλλά εκφράζει ευθύνη απέναντι στην κοινωνία και στην πατρίδα.

Από αυτή την άποψη αντιλαμβάνομαι και τη σημερινή πολιτική μου παρουσία. Δεν μεταφέρω στην πολιτική έναν τίτλο ακαδημαϊκής αυθεντίας. Μεταφέρω μια μακρά εμπειρία μελέτης, διδασκαλίας, Δικηγορίας και συγγραφής και την θέτω στη δοκιμασία του δημόσιου διαλόγου.

Η επιστήμη δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πολιτική. Μπορεί, όμως, να της προσφέρει τεκμηρίωση. Η θεωρία δεν μπορεί να κυβερνήσει. Μπορεί, όμως, να βοηθήσει την κοινωνία να κατανοήσει γιατί ορισμένες αλλαγές είναι αναγκαίες.

Η μετάβαση από το αμφιθέατρο στον δημόσιο χώρο δεν σημαίνει εγκατάλειψη της επιστήμης για χάρη της πολιτικής. Σημαίνει ότι η γνώση αναλαμβάνει την ευθύνη να δοκιμαστεί μέσα στην κοινωνία. Ο ακαδημαϊκός μπορεί να συμβάλλει στην πολιτική όχι επειδή διεκδικεί εξουσία, αλλά επειδή αισθάνεται ευθύνη απέναντι στην κοινωνία για όσα επί χρόνια μελέτησε, δίδαξε και επεξεργάστηκε.

Γι’ αυτό η Αναθέσμιση δεν προτείνεται ως προσωπική ιδιοκτησία. Κατατίθεται ως πρόταση που μπορεί να κριθεί, να συμπληρωθεί, να διορθωθεί και να συντεθεί με άλλες προτάσεις για το κοινό και δημόσιο συμφέρον και το συμφέρον του Έθνους.

Επίλογος – Η Ελλάδα που πρέπει να δημιουργήσουμε

Η Ελλάδα δεν χρειάζεται απλώς μία ακόμη εναλλαγή προσώπων. Χρειάζεται να αποκαταστήσει τη σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στην Πολιτεία και τον πολίτη.

Χρειάζεται θεσμούς που να λειτουργούν πριν από την κρίση και όχι μόνο μετά από αυτήν. Δικαιοσύνη που να εμπνέει εμπιστοσύνη. Παιδεία που να δημιουργεί ελεύθερους και υπεύθυνους πολίτες. Εργασία και Ασφαλιστικό που να υπηρετούν την αξιοπρέπεια και την κοινωνική δικαιοσύνη. Παραγωγή που να στηρίζει την κοινωνία και την εθνική μας αυτοπεποίθηση. Αποκέντρωση που να φέρνει την εξουσία κοντά στον άνθρωπο και να τον οδηγεί να είναι Πολίτης.

Και πάνω απ’ όλα, μια Δημοκρατία που δεν θα φοβάται τον πολίτη αλλά θα τον εμπιστεύεται.

Η Αναθέσμιση είναι, τελικά, η προσπάθεια να αποκατασταθεί αυτή η σχέση. Να ξαναβρεί ο θεσμός τον σκοπό του, η εξουσία τα όριά της, η Πολιτεία τον δημοκρατικό της χαρακτήρα και ο πολίτης τη θέση του μέσα σε αυτήν.

Δεν αρκεί, λοιπόν, να αλλάξουν οι κυβερνήσεις.

Πρέπει να αλλάξει η Πολιτεία.

Και αυτή η αλλαγή δεν μπορεί να γίνει χωρίς τον Πολίτη.

Εκεί συναντώνται, τελικά, η Αναθέσμιση και η Δημοκρατική Αναγέννηση της Ελλάδας.

ΕΠΙΣΗΜΑΝΣΗ

Για θέματα που αναγράφονται από το διαδίκτυο ή τις εικόνες, όπου πάντα σημειώνεται ευκρινώς η πηγή, αν υπάρχουν δικαιώματα συγγραφέων, παρακαλούμε ενημερώστε μας για να αφαιρέσουμε αμέσως. Να επισημανθεί ακόμη ότι οι απόψεις του ιστολογίου, ή των αποσταλθέντων κειμένων σε μας, του/τα οποίου/α αναρτούμε δεν σημαίνει ότι συμφωνούμε με το περιεχόμενο και πιστεύουμε ως εκ τούτου δεν φέρουμε ευθύνη από τον νόμο. Από τη στιγμή που απηχούν αποκλειστικά και μόνο τις απόψεις τους.